Maiúsculas e minúsculas

O alfabeto galego consta de vinte e tres letras e seis dígrafos cos que se escriben todas as palabras do idioma. Cada letra e cada dígrafo teñen dúas variantes ortográficas, unha en minúscula (a, b, c...) e outra en maiúscula (A, B, C...). O habitual é escribir as palabras con letras minúsculas, deixando as maiúsculas iniciais para marcar determinadas partes do texto e para salientar algunhas voces. O uso da maiúscula é, pois, un recurso gráfico para distinguir determinadas palabras.

A. Maiúscula inicial pola posición da palabra no texto

B. Maiúscula inicial para salientar certas palabras

   1. Nomes de persoa e títulos persoais

   2. Nomes de animais e cousas singularizadas

   3. Nomes de lugar

   4. Títulos

   5. Nomes de organizacións, institucións, empresas e outras entidades

   6. Denominacións culturais

C. Outros usos da maiúscula

 

 

Como norma xeral, sinalamos os nomes propios con inicial maiúscula, aínda que tamén o facemos con outros que funcionan como tales, e reservamos a minúscula para o resto de palabras comúns que figuran no texto corrido. Máis alá do previsto pola norma, certos usos da maiúscula ligados a ámbitos de actividade específicos responden antes a hábitos e costumes  particulares que a criterios racionais de emprego. Esta situación pode levar a abusos que desprovexan a maiúscula da súa función específica. En caso de dúbida, consultaremos o dicionario para comprobar se un substantivo común ten algunha acepción en que deba escribirse en maiúscula. Centraremos o contido desta parte nos usos de maiúscula inicial, facendo observacións acerca da escrita en minúscula cando cumpra.

A.MIÚSCULA INICIAL PARA MARCAR A POSICIÓN DA PALABRA NO TEXTO

A maiúscula inicial utilízase como un elemento complementario da puntuación marcando certas palabras do texto que comezan un enunciado. Vexamos cada caso concreto xunto coas excepcións que pode presentar.

a) Palabra inicial dun escrito

Caso	Con maiúscula inicial
Palabra inicial dun escrito	Deben dotarse os artigos de contido normativo, obviando motivacións e explicacións.

 

b) Palabra precedida de punto

Caso	Con maiúscula inicial
Palabra precedida de punto	Punto e seguido e punto e á parte: Deben dotarse os artigos de contido normativo, obviando motivacións e explicacións. Tampouco deben conter desexos, intencións, declaracións nin formulacións innecesarias ou carentes de sentido. Debe evitarse, así mesmo, o emprego de expresións de posibilidade (...).

 

c) Palabra precedida de dous puntos

Caso	Con maiúscula inicial	Con minúscula
Palabra precedida de dous puntos	Cando a palabra vai en liña distinta que os dous puntos: A parte dispositiva ordenarase internamente adoptando a seguinte estrutura: Disposicións xerais. Parte substantiva. Parte procedemental. Parte final.	Cando a palabra vai na mesma liña que os dous puntos: Parte dispositiva: sistemática e división.

 

d) Palabra precedida de puntos suspensivos

Caso	Con maiúscula inicial	Con minúscula
Palabra precedida de puntos suspensivos	Cando estes pechan un enunciado: Pensou que sería mellor deixalo quedar así... Máis tarde cambiou de opinión.	Cando estes non pechan un enunciado: Pensou mercar froita e verdura... e tamén colleu leite e ovos.

 

e) Palabra precedida dos signos de peche de interrogación ou exclamación

Caso	Con maiúscula inicial	Con minúscula
Palabra precedida dos signos de peche de interrogación ou exclamación	Cando estes signos pechan un enunciado: Que opinas de Xoán? Eu non o vexo moi centrado.	Cando estes signos non pechan un enunciado: Que opinas de Xoán? e de seu irmán?

 

B. MAIÚSCULA INICIAL PARA SALIENTAR CERTAS PALABRAS

O segundo gran emprego da letra inicial maiúscula é para distinguir os nomes propios ou tamén, os nomes comúns que funcionan como propios. Vexamos cada caso concreto xunto coas principais excepcións que pode presentar, ou sexa, cando unha palabra non funciona como nome propio ou cando alude a un de forma xeral.

1. NOMES DE PERSOA E TÍTULOS PERSOAIS

a)Nomes, apelidos e apelativos

Caso	Con maiúsculas iniciais
Nomes de pía	Lino, Xosé, Antía, Noela
Apelidos	Laxe, Senra, Couto, Vilas
Hipocorísticos	Pepe, Fuco, Nucha, Lola
Sobrenomes (alcumes, pseudónimos, nomes artísticos, de relixión, etc.)	Rañolas, Borobó, Xan das Bólas, Xoán XXIII

 

b) Divindades e outros

Caso	Con maiúsculas iniciais
Deuses	Alá, Zeus, Buda, Deus.
Atributos divinos (opcional)	Mesías, Profeta, Salvador
Espazos e entidades sagradas	Terra Santa, a Santa Misa, o Corpo de Cristo, as Sagradas Escrituras
Advocacións	a Virxe, o Fillo de Deus, o Señor, Nosa Señora do Carme

 

c) Personaxes ficticios

Caso	Con maiúsculas iniciais
Personaxes mitolóxicos e de ficción	Orestes, Ulises, Merlín, Hamlet, Don Quixote da Mancha

 

d) Títulos persoais

Caso	Con maiúscula inicial	Con minúscula
Formas de tratamento e outros títulos	-Abreviados: D., Ilma., Excmo., Rmo. -Non-galegos (opcional): Monsieur, Lord, Frau	Escritos con todas as letras: dona, señora, san, virxe, ilustrísima

 

e) Observacións

1. Cambios nos nomes propios de persoa

Con maiúsculas iniciais	Con minúscula
Usados como tales: Celestina Preto, Lázaro Rouco	Lexicalizados como comúns: celestina, lázaro, xudas, xan

 

2. Apelidos usados en plural ou de forma xenérica

Caso	Con maiúscula
Apelidos en plural	os Souto son unha familia moi numerosa a dinastía dos Borbón reina en España desde 1975

 

3. Cambios nos apelativos por mor do seu uso antonomástico

Con maiúsculas iniciais	Con minúscula
Usados como propios (por antonomasia): o Apóstolo (Santiago), o Rei Sabio (Afonso X)	Usados como comúns: o apóstolo san Marcos, o rei Sancho II

 

4. Artigos e preposicións nos apelidos de persoa

Con maiúscula inicial	Con minúscula
Cando se emprega só o apelido iniciado coa partícula: a señora De Lemos Do Val, Pedro	Cando antes da partícula se menciona outra parte do nome: Lara Gondar de Lemos Xoán do Val

 

5. Categorías laborais e profesións

Con minúscula	Con maiúsculas iniciais
Cando se empregan como tales: arquitecto, enxeñeira, director xeral, conselleira	-Cando forman parte dun título: título de Graduada en Dereito título de Arquitecto -Cando forman parte dun tratamento protocolario (usados en contextos específicos): o Excmo. Reitor da USC a Ilma. Directora Xeral de Orzamentos

 

2. NOMES DE ANIMAIS E COUSAS SINGULARIZADAS

a) Animais

Caso	Con maiúscula inicial
Nomes de animais	Laica, Bigotes, Pirata

 

b) Cousas singularizadas

Caso	Con maiúscula inicial
Obxectos concretos	Durendal, Tizona, Excálibur
Cousas abstractas	Verdade, Cobiza, Amor

 

c) Personificacións

Caso	Con maiúsculas iniciais
Animais	Gato con Botas, Rocinante, Nala, Simba
Plantas	Árbore do Coñecemento do Ben e do Mal, Avoa Salgueiro, Home Verde

 

3. NOMES DE LUGAR

a) Ríos e outras masas de auga

Caso	Con maiúsculas iniciais (a denominación específica)
Ríos e regatos	río Sil, regato de Tras do Río
Lagos, lagoas e outros	lagoa de Antela, lago da Serpe, encoro de Beche
Mares e océanos	mar Cantábrico, océano Atlántico

 

b) Montañas e outras formacións xeolóxicas

Caso	Con maiúsculas iniciais (toda a denominación)
Formacións rochosas	Pedregal do Pindo, Penas Mouras
Montañas	Monte Louro, Pena Trevinca
Outros accidentes do relevo	Ría de Vigo, Serra do Xistral

 

c) Poboacións e outros espazos xeográficos

Caso	Con maiúsculas iniciais (toda a denominación)
Aldeas, vilas e cidades	Muíños, Carballo, Santiago de Compostela
Concellos, comarcas e provincias	Terra de Celanova, Ourense, Xunqueira de Ambía
Rexións, países, agrupacións de países e continentes	Oceanía, Unión Europea, Alemaña, O Sahara, Occitania
Áreas xeográficas e xeopolíticas	América do Norte, Oriente Medio, Sueste Asiático

 

d) Vías de comunicación

Caso	Con maiúsculas iniciais (a denominación específica)
Estradas	autoestrada do Atlántico, corredor do Morrazo
Rúas	rúa dos Loureiros, ruela das Trompas
Camiños	camiño do Inglés, camiño dos Faros
Rutas	ruta da Auga, senda do Arenteiro

 

e) Monumentos e outros sitios

Caso	Con maiúscula (nuns casos toda a denominación e noutros só a denominación específica)
Casas e outros edificios	a casa do Rendo, o edificio Os Piñeiros
Dependencias singulares de edificios	a Aula Magna, o Salón do Trono, a Sala Capitular
Monumentos e sitios	o Pórtico da Gloria, a Pedra de Abalar, a Cova do Rei Cintolo
Leiras e outros lugares menores	O Carballo Mouro, Penabranca, O Cancelo

 

f) Puntos cardinais

Con minúscula	Con maiúsculas iniciais  (toda a denominación)
norte, sur, leste, oeste, noroeste, nordés, sueste	-Cando se presentan como símbolos: N (norte), SE (sueste), S (sur), SO (sudoeste) -Cando forman parte dunha denominación xeográfico-política: América do Norte, Europa do Leste, Sueste Asiático

 

g) Astros e outras denominacións celestes

Caso	Con maiúsculas iniciais  (toda a denominación)
Planetas	Marte, a Terra, Neptuno
Estrelas	o Sol, Sirius, Ácrux
Constelacións e outras denominacións celestes	Vía Láctea, Andrómeda, Osa Maior

 

g) Observacións

1. Distíngase a parte xenérica do topónimo propiamente dito.

Caso	Con maiúscula	Con minúscula
Parte xenérica e topónimo	-Se forma parte do topónimo: Rúa do Vilar, Pórtico da Gloria, Val do Dubra -Se se refire  a nomes de lugar doutro idioma: Rue de la Huchette, Via dei Condotti, Oxford Street	río Miño, mar Báltico, praia da Lanzada, praza do Toural, rúa dos Loureiros, claro de lúa, raiola de sol

 

2. Ortografía das palabras dun topónimo

Caso	Con maiúsculas iniciais	Con minúscula
Substantivos e adxectivos	Campo Lameiro, Santa Comba	(Nunca)
Resto de palabras	Se inician a denominación:  A Coruña, O Barco de Valdeorras, Os Ancares	-Se van no medio da denominación: Santiago de Compostela, San Cibrao das Viñas -Se non son parte do topónimo: a Arxentina, a Bretaña

 

3. Topónimos con artigo inicial

Caso	Con maiúscula inicial	Con minúscula contraído
Substantivos e adxectivos	A Coruña, O Barco de Valdeorras	Veño da Coruña, Vou ao Barco de Valdeorras

 

4. Topónimos imaxinarios

Caso	Con maiúsculas iniciais (como tales)	Con minúscula (como comúns)
Nomes de lugar fabulosos ou lendarios	o Edén, o Ceo, o Paraíso, a Atlántida, a Ínsula Barataria, o País de Nunca Xamais	un edén, este paraíso, o país

 

5. Denominacións usadas no lugar dos topónimos

Caso	Con maiúsculas iniciais
Designacións usadas por antonomasia	a Cidade da Muralla (por Lugo) a Terra Santa (por Palestina) o Mare Nostrum (o mar Mediterráneo)

 

4. TÍTULOS

a) Diversas publicacións

1. Libros sagrados

Caso	Con maiúsculas iniciais
Títulos de libros sagrados	a Biblia, o Antigo Testamento, a Torá, o Corán, o Libro dos Mortos

 

2. Textos históricos

Caso	Con maiúsculas iniciais
Títulos de textos e documentos de relevancia histórica	Declaración Universal dos Dereitos Humanos Tratado de Non-proliferación Nuclear Declaración de Independencia dos Estados Unidos

 

3. Publicacións periódicas

Caso	Con maiúsculas iniciais
Xornais	o semanario A Nosa Terra
Revistas	a revista Cadernos de Lingua
Coleccións de libros	a colección Biblioteca das Letras Galegas
Exposicións	a exposición Con-Fío en Galicia

 

b) Actividades sociais

1. Congresos, xornadas e seminarios

Caso	Con maiúsculas iniciais
Congresos	V Congreso Galego de Agricultura Ecolóxica
Xornadas	A Aplicación da Lei de Transparencia de Galicia
Seminarios	Política Lingüística e Realidade Social Hoxe

 

2. Conferencias, exposicións e premios

Caso	Con maiúsculas iniciais
Conferencias e discursos	Podemos na Encrucillada A Democracia Participativa nos Concellos
Exposicións e mostras	O Románico no Camiño de Santiago XXV Mostra de Encaixe de Camariñas
Premios e concursos	II Premio de Narrativa Xuvenil o Pote Concurso de Redacción Breve a Chave

 

c) Obras de creación

Caso	Con maiúscula
Libros	Kaputt, Os outros feirantes, A colmea
Estudos	Estudo sobre o envellecemento da poboación galega en 2016
Películas	A lingua das bolboretas Mellor imposible
Cadros	Músicos con máscaras A muller que chora
Esculturas	Cabeza de fauno A batalla dos centauros
Pezas musicais	Himno á alegría Claro de lúa O lago dos cisnes
Programas de radio ou televisión	Luar (programa de televisión) Galicia por diante (programa de radio)

 

d) Textos normativos e documentos oficiais

Caso	Con maiúscula
Leis, decretos, ordes, resolucións, bandos, edictos	Lei 3/1983, do 15 de xuño, de normalización lingüística Decreto 151/2014, do 20 de novembro, de sanidade mortuoria de Galicia

 

e) Plans, proxectos e outros documentos

Caso	Con maiúscula inicial
Plans	Plan de emprego Galicia 2017-2020
Programas	Programa de formación xuvenil
Proxectos	Proxecto de desenvolvemento rural da Mariña
Outros documentos	Directrices de técnica normativa

 

f) Cursos especializados e titulacións

Caso	Con maiúsculas iniciais
Programas e cursos especializados	Máster en Dereito Internacional Curso de Posgrao sobre Residuos Sólidos Urbanos
Títulacións de nivel	Graduada en Dereito, Diplomado en Enfermaría

 

g) Observacións

1. Títulos de obras de creación usados por antonomasia (aínda non respectando literalmente o título orixinal)

Con maiúsculas iniciais	Con maiúscula inicial
Título antonomástico: O Quixote A Biblia Hamlet	Título completo: O enxeñoso fidalgo Don Quixote da Mancha A sagrada biblia A traxedia de Hamlet, príncipe de Dinamarca

 

2. Nomes aproximados, resumidos ou populares de documentos históricos

Varias opcións	Con maiúscula inicial
Título aproximado: a Pepa (en España) o estatuto/o Estatuto (en Galicia) a lei mordaza/a Lei Mordaza (en España)	Título completo: a Constitución española de 1812 o Estatuto de autonomía de Galicia de 1981 a Lei de seguridade cidadá de 2015

 

3. Alusións xenéricas ou reducidas de denominacións máis concretas, partes de obras, publicacións periódicas ou de documentos de maior extensión

Caso	Con minúscula
Denominacións xenéricas ou reducidas	esta lei, todos os ministerios
Nomes das partes de obras ou documentos	anexo, capítulo, título, preámbulo, introdución, artigo

 

4. Nomes de diversos tipos de documentos

Caso	Con minúscula
Documentos administrativos	solicitude, informe, certificado, acta, notificación, requirimento
Documentos acretitativos	pasaporte, documento nacional de identidade, carné de estudante, número de identificación fiscal

 

5. Usos diversos

Con maiúsculas iniciais	Con minúscula
Departamento de Matemáticas Aplicadas	unha clase de matemáticas estuda matemáticas
o Programa Marco Horizonte 2020	o programa Erasmus

 

5. NOMES DE ORGANIZACIÓNS, INSTITUCIÓNS, EMPRESAS E OUTRAS ENTIDADES

a) Poderes, organismos e entidades vinculadas á actividade política e administrativa

Caso	Con maiúsculas iniciais
Estruturas políticas e militares	Goberno, Estado, Administración de xustiza, Xunta de Galicia, Parlamento de Cataluña, Concello de Santiago de Compostela, Forzas Armadas, Exército do Aire
Organismos e institucións	Instituto Galego de Promoción Económica, Centro Tecnolóxico da Carne, Servizo Galego de Saúde, Universidade de Vigo, Colexio Profesional de Intérpretes
Órganos de xestión	Secretaría Xeral Técnica, Dirección Xeral de Persoal, Xunta de Goberno
Unidades estruturais e funcionais	Laboratorio de Restauración, Servizo de Tradución, Facultade de Farmacia, Xerencia de Urbanismo, Negociado de Axudas

 

b) Organizacións políticas e económicas

Caso	Con maiúsculas iniciais
Partidos políticos	Anova, Partido dos Socialistas de Galicia
Outras organizacións políticas	Comisión de Educación, Grupo Parlamentario Popular
Organizacións económicas	Fondo Social Europeo, Banco Mundial, Banco Central Europeo

 

c) Empresas e outras entidades

Caso	Con maiúsculas iniciais
Empresas e establecementos	Abanca, Banco Popular, Hotel Peregrino, Bar Recanto, Restaurante Catro Ventos
Asociacións e outras agrupacións	Asociación Tras do Río, Fundación Deporte Galego, Federación Galega de Municipios e Provincias, Xeración Nós

 

d) Unidades departamentais

Caso	Con maiúsculas iniciais
Unidades departamentais	Departamento de Matemática Aplicada, Área de Ciencias, Consellería de Facenda

 

e) Institucións culturais e agrupacións varias

Caso	Con maiúsculas iniciais
Ensino	Escola Infantil o Toxo, Facultade de Dereito, Departamento de Dereito Mercantil
Cultura	Real Academia Galega, Auditorio de Galicia, Real Aeroclub Santiago

 

f) Observacións

1. Designacións incompletas

Con maiúscula	Con minúscula
este Concello (de Ames) a Xunta (de Galicia) o Parlamento (de Galicia) a Administración (xeral do Estado)	Cando unha parte non está incluída no nome: a Igrexa católica o Estado español a Administración autonómica de Galicia

 

2. Designacións xerais, aproximadas ou sinónimas

Caso	Con minúscula
Denominacións xerais, aproximadas ou sinónimas	un pobo sen estado ir á igrexa a administración doméstica queremos un goberno que cambie as cousas o executivo aprobou un decreto

 

3. Nomes de cargos unipersoais

Caso	Con maiúsculas iniciais	Con minúscula
Nomes de cargos unipersoais	Cando se refire ao órgano administrativo correspondente: a Secretaría Particular do Presidente da Xunta de Galicia	Cando se refire á persoa: o presidente da Xunta recibiume hoxe

 

4. Nomes de marcas rexistradas e modelos comerciais

Caso	Con maiúscula inicial	Con minúscula
Nomes de marcas rexistradas e modelos comerciais	Renault Clio, Acuarius, Lexmark E-232, Microsoft Word	-Formas lexicalizadas polo seu uso: unha aspirina, un rioxa, un quinqué -Variedades comerciais, especies animais e variedades vexetais: un coñac, un gato persa, unha mazá golden

 

6. DENOMINACIÓNS CULTURAIS

a) Niveis de estudos e ciclos educativos, carreiras e disciplinas

Caso	Con minúscula
Niveis de estudos e ciclos educativos	ensino secundario obrigatorio, bacharelato, grao, doutorado, máster
Carreiras e especialidades	as carreiras de dereito, enxeñaría e física
Disciplinas	estuda dereito romano e historia do dereito temos clase de física e de matemáticas

 

b) Termos científicos e técnicos

Caso	Con maiúscula inicial	Con minúscula
Postulados e principios		teorema de Pitágoras, teoría de conxuntos, modelo de Lewis
Nomes das substancias, fórmulas, elementos químicos		xofre, auga, ácido nítrico
Símbolos	-Todos os símbolos químicos: Au (ouro), Cu (cobre), Zn (zinc) -Algúns símbolos o sistema internacional de unidades: V (volt), W (watt), K (kelvin)	-Algúns símbolos o sistema internacional de unidades: m (metro), s (segundo), kg (quilogramo)
Animais e plantas	-Nomes científicos: Canis lupus, Mentha piperita	-Nomes comúns: can, menta

 

c) Diversas denominacións temporais

Caso	Con maiúsculas iniciais	Con minúscula
Nomes dos días da semana, meses e estacións do ano		luns, xaneiro, outono
Períodos, épocas, eras e idades da historia		o paleolítico, a cuarta glaciación, a idade media
Movementos e estilos culturais, artísticos e intelectuais		o renacemento, o romanticismo, o dadaísmo
Etapas, episodios ou feitos considerados singulares da historia	o Século das Luces, o Rexurdimento, o Maio Francés, a Revolución de Outubro, a Revolta dos Irmandiños, a Segunda Guerra Mundial, a Guerra Civil Española, a Reconquista
Festividades sinaladas	o Vinte e Cinco de Xullo, o Día das Letras Galegas, o Día da Nai, o Nadal, o Venres Santo

 

C. OUTROS USOS DAS MAIÚSCULAS

Ademais dos seus usos para marcar a posición dunha palabra no texto e para salientar certas voces, as maiúsculas tamén teñen outros usos.

a) As maiúsculas nas siglas

Caso	Con maiúsculas
Siglas	ONG (organización non-gobernamental) ILG (Instituto da Lingua Galega) ONU (Organización das Nacións Unidas)

 

b) As maiúsculas nos números romanos

Caso	Con maiúsculas
Número dos séculos	século I antes de Cristo, século XXI
Número de edición dunha actividade	V Xornadas sobre Delincuencia Xuvenil
Tomos e partes dunha obra maior	tomo II, parte IV
Dinastías, papas, reis e emperadores	atoparon restos das dinastías XI e XII do Antigo Exipto Xoán XXIII, Isabel II, Carlos V

 

 

c) A escrita en maiúsculas

Caso	Con maiúsculas
Titulares	GALICIA EN 314 CONCELLOS 1. INTRODUCIÓN
Corpo do texto	SOLICITA EXPÓN

 

d) Observacións

1. Siglas lexicalizadas

Caso	Con minúsculas
Siglas lexicalizadas	Siglas lexicalizadas: láser (light amplification by stimulated emision of radiation) ovni (obxecto voador non identificado)

 

2. Escrita en maiúsculas

Caso	Escrita en maiúsculas	Escrita con inicial minúscula
Acentuación obrigatoria das maiúsculas	LÁPIDA, CÁLIZ, CAFÉS	Ámbito, Ímprobo, Éter
Escrita dos dígrafos	CHARO, LLENCIAS, GUERRA, QUEIXO, CORRER, UNHA	Charo, Llencias, Guerra, Queixo