Novos femininos

Como se sabe, a terminación –o refírese polo xeral a substantivos masculinos e a terminación –a, a substantivos femininos. Mais, aínda hoxe se escoita unha muller médico, a avogado ou o camareiro (persoa que atende os clientes en bares e restaurantes) e a camareira (muller que limpa e ordena os cuartos dun hotel). Estas e outras voces poderían ser cualificadas como exemplos de sexismo lingüístico na medida en que a forma de expresión resulta inadecuada. As marcas de sexismo lingüístico son, polo xeral, o tratamento diferenciado ou pexorativo da muller e a invisibilidade da muller no discurso.  

Por que razóns se evita médica ou avogada? E por que o substantivo feminino camareira alude a unha profesión considerada de inferior categoría á do masculino camareiro? As linguas reflicten, en parte, a realidade social a través das súas palabras e os dicionarios dan testemuño desta realidade recollendo e definindo as súas voces. Nas últimas tres décadas obsérvase unha tendencia a incluír, nos compendios normativos galegos, cada vez máis novos nomes de profesións en feminino que antes non existían.

 

Novos femininos


Como se sabe, a terminación –o refírese polo xeral a substantivos masculinos e a terminación –a, a substantivos femininos. Mais, aínda hoxe se escoita unha muller médico, a avogado ou o camareiro (persoa que atende os clientes en bares e restaurantes) e a camareira (muller que limpa e ordena os cuartos dun hotel). Estas e outras voces poderían ser cualificadas como exemplos de sexismo lingüístico na medida en que a forma de expresión resulta inadecuada. As marcas de sexismo lingüístico son, polo xeral, o tratamento diferenciado ou pexorativo da muller e a invisibilidade da muller no discurso.  

Por que razóns se evita médica ou avogada? E por que o substantivo feminino camareira alude a unha profesión considerada de inferior categoría á do masculino camareiro? As linguas reflicten, en parte, a realidade social a través das súas palabras e os dicionarios dan testemuño desta realidade recollendo e definindo as súas voces. Nas últimas tres décadas obsérvase unha tendencia a incluír, nos compendios normativos galegos, cada vez máis novos nomes de profesións en feminino que antes non existían.

Na pura teoría, cada nome de profesión en masculino debería ter a súa réplica en feminino, e viceversa. Pero non é así. Falando en termos xerais, unha de cada cinco profesións non varía de xénero. Neste grupo  inclúense algúns masculinos rematados en -o (sereno, arrieiro, baleeiro); e femininos rematados en –a (costureira, lavandeira, parteira). Resístense a cambiar de xénero profesións ocupadas tradicionalmente por homes (párroco, bispo, diácono, albeite, capataz) ou por mulleres (palilleira, matrona, gobernanta). Así mesmo, é tendencia común en galego, coma noutras linguas, deixar en masculino os estranxeirismos (o barman, o jockey, o chofer, o showman, o shérif); agás os referidos a profesións exclusivamente desempeñadas por mulleres (a vedete, a top model).

As formas dobres danse, sobre todo, en substantivos con terminacións –o/-a (abelleiro/abelleira, legado/legada, executivo/executiva), mais tamén nas rematadas en consoante (artesán/artesá, bailarín/bailarina, xuíz/xuíza). Os principais sufixos referidos a nomes de profesións con formas masculina e feminina flexionadas son os seguintes:

Sufixo	Exemplos
-ólogo/ -óloga	teólogo/teóloga, enólogo/enóloga, psicólogo/psicóloga
-ático/-ática	matemático/matemática, farmacéutico/farmacéutica, gramático/gramática
-ivo/-iva	directivo/directiva, executivo/executiva, facultativo/facultativa
-ado/-ada	maxistrado/maxistrada, avogado/avogada, delegado/delegada
-eiro/-eira	oleiro/oleira, alfandegueiro/alfandegueira, bombeiro/bombeira
-ario/-aria	funcionario/funcionaria, boticario/boticaria, ferroviario/ferroviaria
-nte/-nta	axudante/axudanta, gobernante/gobernanta, comediante/comedianta
-dor/-dora	cortador/cortadora, mariscador/mariscadora, mergullador/mergulladora
-tor/-tora	tradutor/tradutora, acupuntor/acupuntora, agricultor/agricultora

Determinados substantivos tradicionais forman o feminino mediante os morfemas derivativos –esa, -isa, -triz, -ina, -iña (conde/condesa, sacerdote/sacerdotisa, actor/actriz, tsar/tsarina, rei/raíña). Outros nomes de profesións teñen dobre xénero, aínda que manteñen invariable a forma: son os denominados de xénero común (o/a artista, o/a cantante, o/a amanuense). Nalgúns casos, o cambio de xénero pode marcarse con formas distintas (azafata/auxiliar de voo, mordomo/ama de chaves), do mesmo xeito que fan outras voces tradicionais (xenro/nora, boi/vaca).

Poucas deberían ser as limitacións para marcar un ou outro xénero nos nomes de profesións. A máis obvia quizais sexa que o significado da palabra aluda a profesións que só poden ser desenvolvidas por membros dun sexo (profesións de mulleres: a doncela, a institutriz; profesións de homes: o barítono, o tenor). Non se recomenda conservar parellas opostas formalmente referidas a profesións diferentes: secretaria, camareira e asistenta deberían ser sempre os femininos de secretario, camareiro e asistente, e non referirse a profesións diferentes. Outro obstáculo tradicional refírese ao feito de que, polo xeral, o feminino xa teña outro significado na lingua (a mariña, a música, a policía, a canteira, a corneta, a cazadora). Tamén pode darse o caso de que ese significado en feminino teña connotacións pexorativas (sarxenta, xuíza, crega); ou se refira á ‘muller de’ en contextos coloquiais (alcaldesa, presidenta, xenerala). Cómpre vencer vellos prexuízos e asumir estes femininos como reflexo da nova realidade social.