Xénero gramatical e sexo

En galego o xénero é unha clase ou tipo á que pertencen as cousas, coma tal un trazo gramatical que clasifica determinadas palabras en masculinas e femininas. Daquela, cando falamos de “perspectiva de xénero” ou de “violencia de xénero” estamos querendo dicir “perspectiva feminina” ou “violencia contra as mulleres”. A razón desta confusión radica en que usamos o substantivo xénero como se usa en inglés gender, que si ten unha acepción que alude ao sexo. Logo, xénero e sexo son dúas cousas distintas para nós.

XÉNERO GRAMATICAL E SEXO: A VISIBILIDADE DO FEMININO

O galego ten dous xéneros gramaticais, masculino e feminino, aos que se adscriben todos os substantivos do idioma. A marca característica de xénero tamén a poden tomar os adxectivos, pronomes e determinantes que acompañan o nome. Polo xeral, as palabras son masculinas ou femininas de xeito arbitrario; porén, un pequeno grupo formado polos nomes referidos ás persoas e a algúns animais sexuados si toma un ou outro xénero en función do sexo do individuo. Algúns destes substantivos tamén teñen marcas formais de feminino e outros non.

Así as cousas na lingua, tendencias sociais recentes reclaman igualdade da muller fronte ao home en todos os aspectos da vida, tamén na presenza do feminino (identificado coa muller), fronte ao masculino xenérico, usado en ocasións para referirse a homes e mulleres en conxunto. Esta circunstancia acentúase en idiomas coma o inglés, cuxa inmensa maioría de substantivos serven tanto para o masculino como para o feminino (teacher é tanto profesor como profesora; e pupil é tanto alumno como alumna). Cando se quere precisar o sexo non serven os artigos nin os adxectivos, pois tampouco varían de forma, e recórrese aos substantivos male ou man para os homes e female ou woman para as mulleres (así teremos a male pupil ou a female pupil, e a man teacher ou a woman teacher). Quizais por influencia do inglés, tamén en galego numerosos colectivos xunto con cada vez máis institucións públicas aconsellan maneiras formais distintas de mudar o tradicional inmobilismo neste ámbito. A partir de aquí, onde antes só había masculinos comezan a aparecer novos femininos non sempre recollidos pola norma, que camiña a unha velocidade máis lenta no que se refire aos cambios, e outros recursos para ‘facer visibles’ as mulleres.

A realidade gramatical

En primeiro lugar, a gramática afirma que son masculinos os substantivos rematados en –o e femininos os substantivos rematados en –a, en ambos os casos con bastantes excepcións. Un terceiro grupo de substantivos, os rematados en –e, poden ser tanto masculinos como femininos. Outro tanto pasa cos substantivos rematados en consoante, sobre todo en –n, -l, -r, -s e –z, que poden adoptar un ou outro xénero segundo os casos. No conxunto da lingua, existen bastantes máis palabras femininas ca masculinas.

No referido a determinados substantivos animados (persoas e animais sexuados), podemos atopar tamén unha ou varias marcas formais referidas ao xénero. Con varias marcas (determinante + -Æ/-a): o rapaz/a rapaza; cunha soa marca formal  (determinante): o acompañante/a acompañante; e, no peor dos casos, sen ningunha marca aínda poderemos botar man doutras palabras do discurso, coma no caso do inglés, para sinalar o sexo: un paspallás macho/un paspallás femia, un acompañante home/un acompañante muller.

En segundo lugar, a gramática dinos tamén que, no grupo de substantivos animados, á parte do significado masculino-macho e feminino-femia, debemos considerar estoutros usos. Así, o masculino plural tamén pode referirse a individuos dun e doutro sexo conxuntamente: os gatos da veciña dormen no meu tellado (poden ser animais machos e femias). Do mesmo xeito o masculino, nomeadamente usado en singular, pode aludir a todos os individuos da especie: o gato é un felino. Tampouco é infrecuente nos animais domésticos que a forma feminina englobe toda a especie: a galiña, a vaca, a ovella; situación que tamén se dá noutros casos: a formiga, a xirafa, a gacela, a aguia, a lagosta, a pescada, etc. (en realidade, trátase de epicenos, que designan individuos de calquera dos sexos sendo só masculinos ou só femininos na súa forma).

Animais sexuados

Individuo(s)	Con variación formal de xénero	Sen  variación formal de xénero
Un macho	Un gato	Un paspallás macho	Unha formiga macho
Unha femia	Unha gata	Un paspallas femia	Unha formiga femia
Varios machos	Uns gatos	Uns paspallás machos	Unhas formigas machos
Varias femias	Unhas gatas	Uns paspallás femias	Unhas formigas femias
Machos e femias	Os gatos, os gatos e as gatas	Os paspallás, os paspallás machos e femias	As formigas, as formigas machos e femias
Especie (sen marcar o xénero)	O gato, os gatos, a especie gato	O paspallás, os paspallás, a especie paspallás	A formiga, as formigas, a especie formiga

 

A realidade social

O emprego do masculino máis alá do seu significado recto descrito no parágrafo anterior (para designar un ou varios machos) está, cada vez máis, a se evitar cando fai referencia a persoas. Partindo da idea básica de ‘facer visible’ a muller a través da lingua, rexéitanse anteriores criterios inmobilizados no masculino pasando a estoutros usos ou recomendacións habituais:

― Desbótase o masculino xenérico e tamén o masculino referido á especie, co cal o masculino refírese sempre a home e o feminino, sempre a muller, tanto en singular coma en plural: o home (un macho), os homes (varios machos), a muller (unha femia), as mulleres (varias femias).

― Substitúense os dous usos tradicionais anteriores (masculino xenérico e masculino referido á especie) por outros recursos non marcados en xénero: especie humana (por o home) ou recórrese a denominacións xenéricas, abstractas ou neutras: secretaría (por o secretario e a secretaria), persoas (por os homes e as mulleres), data de nacemento (por nacido/nacida o).

― Aparecen novos femininos formais, non sempre recollidos polo dicionario normativo, onde antes só había masculinos: *unha edila (por unha edil).

― Desdóbranse os plurais, sobre todo nas partes introdutorias de certos documentos: señoras e señores, amigos e amigas.

Seres humanos

Individuo(s)	Con variación formal de xénero	Sen  variación formal de xénero
Un macho	Un cociñeiro	Un militar	Un soldado
Unha femia	Unha cociñeira	Unha militar	Unha muller soldado
Varios machos	Uns cociñeiros	Uns militares homes	Uns soldados homes
Varias femias	Unhas cociñeiras	Unhas mulleres militares	Unhas mulleres soldados
Machos e femias	Os cociñeiros*	Os militares*	Os soldados*
Neutro (sen marcar o xénero)	O cociñeiro*, os cociñeiros*	O militar*, os militares*	O soldado*, os soldados*

 

*Solucións criticadas por aquelas persoas que rexeitan o masculino con significado de machos e femias conxuntamente e con significado xeral ou neutro e que propoñen substituír por estoutras duplicadas: os cociñeiros e as cociñeiras, os homes e as mulleres militares, os homes e as mulleres soldados. Estas solucións poden ser válidas cando o substantivo se refire a machos e femias, pero resultan moi discutibles cando el adquire un significado neutro sen referencia ningunha ao xénero: como exemplos de profesións disciplinadas temos o(s) militar(es) e o(s) cociñeiro(s).

Criterio conservador

O criterio conservador foi seguido ata hai unhas poucas décadas polas principais linguas da nosa contorna, incluído o galego. Aínda que moitas delas puidesen dispor de formas femininas marcadas, de feito utilizaban o masculino por sistema tanto cando se referían a homes e a mulleres conxuntamente como cando aludían á especie. Os dicionarios, por exemplo, apenas consideraban as formas femininas referidas a oficios, cargos e profesións, palabras que figuraban en boa medida inmobilizadas nun único xénero, o masculino: o xuíz, o médico, o procurador.

Tendencia á substitución

A tendencia substitutiva que estamos a vivir na actualidade segue a liña contraria ao criterio conservador. Identificando feminino con muller, aplica o principio básico de que o masculino referido a persoas só alude a individuos machos, tanto en singular coma en plural, e o feminino só se refire a individuos femias. Isto implica, dunha banda, a necesidade de xerar novos femininos de substantivos fixados ata agora no masculino ou que non presentaban variación formal de xénero; e, doutra, substituír os masculinos empregados de forma xeral ou co significado de especie por outros recursos cuxa forma faga explícita a presenza das mulleres nesa parte da mensaxe. Obsérvese de que xeito, nesta tendencia, criterios de uso social están implicando cambios lingüísticos.

1. Novas formas femininas aparecen onde antes só había masculinos: o xuíz/a xuíza, o médico/a médica, o procurador/a procuradora, o axudante/a axudanta, o oleiro/a oleira. Porén, determinados substantivos referidos a profesións consérvanse ancorados nun único xénero, como epicenos: o soldado, o albanel, o matachín, o crego, o mimo (epicenos masculinos); a azafata, a palilleira, a sentinela, a vedete, a modista (epicenos femininos). Repárese en que outras formas epicenas e colectivas tamén designan un individuo tanto de sexo masculino como feminino: a persoa, o individuo, a testemuña, o bebé, a cría, a familia, a infancia, a xuventude, a humanidade, o equipo.

2. Prefírense as formas xenéricas para substituír os masculinos plurais con significado conxunto de homes e mulleres: o funcionariado (por os funcionarios), o alumnado (por os alumnos), o profesorado (por os profesores). Tamén se recorre adoito ás formas abstractas, que comentaremos en detalle máis adiante: a titoría (por os titores), a xefatura (por os xefes), a diplomatura (por os diplomados), a xerencia (por os xerentes). Outro recurso habitual consiste en botar man das paráfrases formadas a partir das palabras persoa, poboación, persoal e similares: persoa interesada (por interesado), persoa solicitante (por solicitante), persoa con discapacidade (por discapacitado), poboación luguesa (por os lugueses), persoal da administración (por os administrativos).

Tendencia á xustaposición

O recurso á xustaposición consiste en recoller as formas masculinas e femininas, unha de par da outra, cando se alude a homes e mulleres conxuntamente. As formas dobres poden ir xustapostas: distinguido señor/distinguida señora, señora/señor; ou fundidas, polo xeral abreviando o feminino: señor/a, señor(a), Sr./Sra., o/a presidente/a.

O signo máis habitual usado para separar os dous substantivos é a barra, coa que se pretende indicar, de forma sintética, que se trata de formas alternativas. Se ben este signo pode servir para encabezamentos de certos textos ou para aforrar espazo en táboas ou anuncios como vemos nos exemplos anteriores, recoméndase substituílo no texto corrido por estoutros recursos coordinados que sirvan tamén para a lingua falada: aqueles traballadores ou traballadoras que reclamaron en prazo terán dereito a...; distinguido señor e distinguida señora: ...

Canto á concordancia coas formas masculinas e femininas, recoméndase marcar o xénero unicamente nos determinantes que vaian cos substantivos principais, conservando en masculino plural o resto, incluídos os adxectivos e participios vinculados ao nome que rexe: os e as axentes implicados no caso foron cautos na resposta. Estes mesmos decidiron manter silencio cando os acurralaron a preguntas comprometidas.

Criterio ecléctico

1. Algunhas dificultades para aplicar a substitución

A aparición de novos femininos non ten máis limitacións das que fixa a propia lingua. Váiase con xeito neste terreo, pois non todos os substantivos referidos a persoas permiten marcas formais de feminino: non se admite bedel/*bedela, edil/*edila, albalel/*albanela nin alguacil/*alguacila; senón o/a bedel, o/a edil, o albanel, o alguacil; de igual xeito, tampouco teñen masculinos a matrona, a doncela ou a costureira.

O uso de novos femininos (e, nalgúns casos, tamén de novos masculinos) pode facerse con formas novas e tamén con substantivos que xa teñen outros significados. Así, teremos coidado en empregar ben asistente/asistenta, camareiro/camareira ou infante/infanta, cuxas formas femininas presentan tradicionalmente unhas acepcións coincidentes e outras diverxentes das correspondentes masculinas. Noutros casos, cada unha das palabras da parella ten acepcións diferentes, coma no caso de sacerdote/sacerdotisa, abade/abadesa, monxe/monxa. Tamén pode darse o caso de que as formas femininas se viñesen usando para designar a ‘muller de’: xenerala, alcaldesa, presidenta; nun sentido despectivo ou burlesco: crega, sarxenta, coronela; pala aludir a determinadas áreas de coñecemento: política, música, informática; grupos e compañías: policía, editora, brigada; ou obxectos: cazadora, carteira, gardarroupa.

Xa vimos o caso dos substantivos dun único xénero (epicenos) que designan individuos dun ou doutro sexo e perífrases que cambian o estilo da frase. Repárese en que estas últimas poden facerse moi pouco recomendables cando se usan de forma repetida ao longo dun texto extenso (persoa solicitante, persoa interesada, persoa titular...) e en que os epicenos non cambian de xénero: non existen *as membras nin *os sentinelos.

O recurso a formas xenéricas ou abstractas merece un comentario á parte. Ambas, pero en especial estas últimas, en moitas ocasións teñen un significado distinto do expresado pola palabra substituída:

Lectorado (por lectores [e lectoras])

   lector/a: é un substantivo que significa ‘a persoa que ensina lingua e literatura doutro país’.

   lectorado: é un substantivo que significa ‘cargo ou posto de lector’.

Titoría (por titores [e titoras])

   titor/a: é un substantivo pode significar ‘persoa encargada de exercer a tutela de alguén’ ou ‘profesor responsable da orientación dun alumno ou dun grupo de alumnos’.

   titoría: é un substantivo que significa ’cargo ou función de titor’.

Infancia (por nenos [e nenas])

   neno/a: é un substantivo que significa ‘persoa que está na nenez’.

   infancia: é un substantivo que significa ‘período da vida humana que vai desde o nacemento ata a adolescencia’.

Presidencia (por presidente/a)

   presidente/a: é un substantivo que significa ‘persoa que preside un goberno, unha empresa, un tribunal, etc.’.

   presidencia: é un substantivo que pode significar ‘cargo de presidente’ ou tamén ‘conxunto de servizos administrativos e oficinas dependentes do presidente’.

Avogacía (por avogados/as)

   avogado/a: é un substantivo que significa ‘persoa que ten como profesión asesorar en asuntos xurídicos’.

   avogacía: é un substantivo que significa ‘profesión e exercicio da profesión de avogado’.

2. Algunhas dificultades para aplicar a xustaposición

Cando se recorre á utilización de formas dobres estase a evitar os usos do masculino plural con valor xenérico ou do masculino (normalmente en singular) con valor neutro, sen determinación de sexo. A duplicación de formas pode ser un recurso formal no principio de certos textos protocolarios ou fixados, como discursos, cartas ou modelos de solicitude, pero resultará moi pesado o seu emprego ao longo dunha secuencia de certa extensión, como tamén dixemos das perífrases. Imaxinemos, por exemplo, un parágrafo que recolla todos estes casos: compañeiros e compañeiras, delegados e delegadas, encargados e encargadas, todos e todas, traballadores e traballadoras, recibidos e recibidas, os nosos fillos e as nosas fillas, algúns deles e algunhas delas, nosoutros e nosoutras, etc.

Empeñándonos en recoller as marcas formais de feminino a eito, podemos acabar dificultando a comprensión do texto, facéndoo menos claro e poñendo en risco a finalidade comunicativa básica da mensaxe que se desexa transmitir. Antes recomendamos marcar o xénero unicamente no nome principal e mais nos seus determinantes, se os tivese, continuando o discurso en masculino plural para non recargalo. Si se poden desdobrar as formas para desfacer ambigüidades (coma por exemplo: prefiro os gatos aos cans / prefiro os gatos machos aos cans) ou cando se comece unha nova secuencia. Ademais, valórese a utilidade do masculino con valor xenérico neutro en casos coma estes: viñeron Pedro e Xoana? Si, viñeron ambos; ou nas definicións dun dicionario en voces como ‘carpintaría’: arte ou oficio do carpinteiro.

 

Conclusións

1. Os substantivos galegos referidos a persoas e a algúns animais sexuados poden presentar, ou non, marcas formais de xénero, en especial cando se refiren á muller.

2. Existen outros recursos, coma tal os determinantes, que nos permiten indicar o sexo dun individuo concreto ao que nos queremos referir.

3. Tenden a evitarse, sobre todo en certos tipos de textos, os masculinos cando adquiren estes dous matices fóra do seu significado recto: un, machos e femias conxuntamente; e, dous, significado neutro ou de especie, sen referencia ningunha ao sexo do individuo en cuestión.

4. Substitúense os dous casos anteriores por formas masculinas e femininas xustapostas, mais tamén por outras palabras ou expresións que fagan explícita a presenza das mulleres e desfagan posibles malentendidos.

5. Os cambios introducidos non deben forzar as estruturas lingüísticas, empeorando a calidade estilística do texto, nin afectar a correcta comprensión da mensaxe.